De rol van de stuurman aan boord

Het schip verlaat de haven van Rotterdam om 06:15. Op de brug neemt de eerste stuurman het over van de kapitein: hij controleert de koers, checkt de radarschermen en stelt het wachtboek bij. Voor de buitenstaander is dit routine. Voor iemand met maritieme kennis is het een dagelijkse demonstratie van wat het stuurmansambt inhoudt: gezag, vakmanschap en verantwoordelijkheid in één functie.

Wat was de stuurman oorspronkelijk?

Oorspronkelijk was de stuurman letterlijk de man aan het roer. Hij bepaalde de koers en hield het schip op de juiste richting. Die taak is in de loop van eeuwen verschoven naar de roerganger, maar de rang bleef bestaan en groeide uit tot een volwaardige officiersfunctie. Vandaag de dag is de stuurman een gediplomeerd deksofficier die onder het STCW-verdrag valt, een internationaal raamwerk voor maritieme opleidingen en bevoegdheden.

1. ca. 1300 Roerganger aan het helmstok

   In de vroege zeevaart was de stuurman letterlijk de man die het roer bediende. Navigatiekennis was schaars en werd mondeling overgedragen.

2. ca. 1600 Opkomst van de gediplomeerde navigator

   Met de expansie van de VOC (opgericht 1602) en andere handelscompagnieën steeg de behoefte aan vakbekwame navigators. Kaarten, kompas en kwadrant werden standaarduitrusting.

3. ca. 1800 Sextant en chronometer

   De introductie van de nauwkeurige scheepschronometer en het verbeterde sextant maakten lengtegraadsbepaling op zee betrouwbaar. De stuurman werd een specialistisch navigator.

4. 1978 STCW-verdrag

   Het internationale STCW-verdrag standaardiseerde de opleiding, certificering en wachtdiensten van maritiem personeel wereldwijd. Sindsdien gelden uniforme eisen voor iedere stuurman.

5. 1995 / 2010 STCW-herzieningscycli

   In 1995 en 2010 werden de STCW-eisen aangescherpt. De Manila-amendementen van 2010 voegden nieuwe competentievereisten toe voor veiligheid en elektronische navigatie.

Welke taken heeft de eerste stuurman?

Aan boord van een zeeschip is de eerste stuurman de chef van dienst op het dek. Hij stuurt de dekploeg aan, bestaande uit de bootsman en de matrozen, en heeft de lading onder zijn beheer. Dat laatste is geen kleine verantwoordelijkheid: op een containerschip met 24.000 TEU moeten stabiliteit, stuwage en gewichtsverdeling kloppen tot op de ton nauwkeurig. Een fout in de laadbriefberekening kan de stabiliteit van het schip in gevaar brengen.

Daarnaast heeft de eerste stuurman gewoonlijk de wacht van 04:00 tot 08:00 en van 16:00 tot 20:00. Tijdens de wacht is hij verantwoordelijk voor veilige navigatie, het bijhouden van het logboek en de communicatie met andere schepen en verkeersposten. De kapitein kan op elk moment worden gewaarschuwd, maar de eerste stuurman mag veel zelfstandig beslissen.

Wat doet de tweede en derde stuurman?

De tweede stuurman draagt de wacht van 12:00 tot 16:00 en van 00:00 tot 04:00. Zijn specialisme is navigatievoorbereiding: hij corrigeert de zeekaarten, onderhoudt de navigatie-instrumenten en stelt de reisroute op. Op grotere schepen zijn ook een derde en soms een vierde stuurman aan boord. De derde stuurman neemt gewoonlijk de wacht van 08:00 tot 12:00, afhankelijk van verkeerdichtheid soms samen met de kapitein.

Elke stuurman draagt ook verantwoordelijkheid voor specifieke veiligheidsonderdelen. De derde stuurman beheert bijvoorbeeld vaak de reddingmiddelen: reddingsvesten, MOB-boeien en de evacuatieplannen. Tijdens een inspectie door een havenstaatcontroleur wordt dit nauwkeurig gecontroleerd.

Hoe ziet een werkdag er in de praktijk uit?

Buiten de wacht is de stuurman niet vrij van taken. Laadoperaties, veiligheidsronden, onderhoudsinspecties en administratie vullen de uren. Bij aankomst in een haven neemt de eerste stuurman contact op met de laad- en loslocatie, geeft instructies aan de matrozen en zorgt dat de documentatie klopt. Dat omvat vrachtbrieven, gevarenklasse-papieren voor gevaarlijke stoffen en het stabiliteitsdossier.

Een stuurman is nooit klaar. Zodra de lading gelost is, beginnen de voorbereidingen voor de volgende haven.

Welke opleiding en bevoegdheden zijn vereist?

Om als stuurman op zeegaande schepen te varen, is een MBO- of HBO-opleiding maritiem officier vereist. Daarna volgen verplichte STCW-certificaten: basisveiligheid, medische eerste hulp, brandbestrijding en, afhankelijk van de vaart, aanvullende bevoegdheden voor gevaarlijke stoffen of passagiersschepen. De STCW II/1-certificering geldt voor wachtofficieren op schepen van 500 GT of meer.