Wat maakte de Slag bij Trafalgar zo beslissend dat historici er twee eeuwen later nog over schrijven? Op 21 oktober 1805 vernietigde een Britse vloot van 27 linieschepen een gecombineerde Frans-Spaanse vloot van 33 schepen. De overwinning kostte admiraal Horatio Nelson het leven, maar beëindigde definitief Napoleons ambitie om Engeland binnen te vallen.
Achtergrond: Napoleon wil Engeland veroveren
In 1805 domineerde Napoleon Bonaparte vrijwel het hele Europese vasteland. Engeland hield stand, maar Napoleon wilde de Britse eilanden binnenvallen via het Kanaal. Daarvoor had hij zeemacht nodig. De gecombineerde Frans-Spaanse vloot moest het Kanaal lang genoeg vrij houden om zijn Grande Armée over te zetten. De Britse Royal Navy blokkeerde dat plan al maanden.
Viceadmiraal Pierre de Villeneuve commandeerde de Frans-Spaanse vloot. Hij week uit naar Cadiz in Spanje, achtervolgd door Nelson. Op 19 oktober 1805 voer hij uit, op instigatie van Napoleon die hem dreigde te vervangen. Twee dagen later trof hij de Britse vloot bij Kaap Trafalgar, voor de Spaanse kust.
Nelsons tactiek: de linie doorbreken
De klassieke zeeslagstactiek uit die tijd was linie-op-linie: twee rijen schepen beschoten elkaar van opzij. Nelson verwierp die methode. Hij splitste zijn vloot in twee colonnes en stuurde die dwars op de vijandelijke linie af. Het risico was groot, want tijdens de aanloop lagen de Britse schepen kwetsbaar voor langdurig vijandelijk kanonvuur. Nelson rekende erop dat de schutterskwaliteit van zijn bemanningen superieur was, en hij had gelijk.
Nelson voer voorop in zijn vlaggenschip HMS Victory, een driedekker met 103 kanonnen, gebouwd in 1765. Zijn colonne doorboorde de vijandelijke linie vlak achter het Franse admiraalschip Bucentaure. De tweede colonne, onder admiraal Cuthbert Collingwood aan boord van de HMS Royal Sovereign, brak door het achterste deel van de linie. Eenmaal doorgebroken volgde verwarring en individuele gevechten van dichtbij, waarbij de Britten duidelijk de betere waren.
| Britse vloot | Frans-Spaanse vloot | |
|---|---|---|
| Commandant | Admiraal Horatio Nelson | Viceadmiraal Pierre de Villeneuve |
| Linieschepen | 27 | 33 |
| Doden | 449 | ca. 3.243 |
| Gewonden | 1.246 | ca. 2.538 |
| Schepen verloren | 0 | 22 |
| Uitkomst | Overwinning | Verpletterende nederlaag |
De dood van Nelson
Op het hoogtepunt van de slag liep Nelson over het open dek van de HMS Victory. Een Franse scherpschutter op het naburige schip Redoutable vuurde en raak. De kogel trof Nelson in de schouder, drong door naar zijn ruggengraat en verlamde hem. Hij werd naar het ziekenboeg gedragen. Drie uur later, om 16.30 uur, stierf hij nadat hij had vernomen dat de slag gewonnen was. Zijn laatste woorden waren, zo overleverde het verhaal: 'Thank God I have done my duty.'
Nelsons lichaam werd bewaard in een vat cognac voor de terugreis naar Engeland. Hij werd in januari 1806 met staatseer begraven in de St Paul's Cathedral in Londen. Zijn dood maakte hem in Engeland tot een nationale held van de eerste orde.
Gevolgen: een eeuw Britse zeemacht
De uitkomst was vernietigend voor de coalitievloot. De Fransen en Spanjaarden verloren 22 schepen; de Britten geen enkel. Aan Franse en Spaanse zijde vielen in totaal ruim 6.000 doden en gewonden en werden bijna 8.000 man krijgsgevangen genomen. Aan Britse zijde vielen 449 doden en 1.246 gewonden.
Napoleons invasieplan was definitief van de baan. Engeland bleef onaangetast en kon zijn wereldwijde handelsimperium blijven uitbouwen. De Britse Royal Navy domineerde de oceanen vervolgens meer dan honderd jaar, tot aan de Eerste Wereldoorlog. Trafalgar werd een symbool van die hegemonie: het plein in het centrum van Londen dat Nelsons overwinning herdenkt, draagt nog steeds zijn naam.
