Mist hangt laag boven de Nieuwe Waterweg als een bulkcarrier langzaam de haven van Rotterdam binnenloopt. Op de brug staat niet de kapitein, maar de eerste stuurman. Hij coördineert de communicatie met de loods, bewaakt de vaarsnelheid en houdt de radarschermen in de gaten. De kapitein slaapt. Dat is geen nalatigheid, dat is het systeem. Een goed bemand schip draait op een strak wachtsysteem waarbij de stuurmannen de continue veiligheid van het schip waarborgen, dag en nacht.
Hoe ontstond de functie van stuurman?
De functie heeft wortels in de vroegmoderne scheepvaart. Op VOC-schepen in de zeventiende eeuw was de stuurman de officier die verantwoordelijk was voor navigatie en het bijhouden van de koers. De kapitein had de algehele leiding en de commerciële opdracht; de stuurman zorgde dat het schip ook werkelijk aankwam waar het moest zijn. Die taakverdeling bleef eeuwen lang de basis van de bemanningshiërarchie.
Pas in de twintigste eeuw werd de opleiding en diplomering van stuurmannen internationaal gestandaardiseerd. In 1978 nam de IMO (Internationale Maritieme Organisatie) het STCW-verdrag aan: Standards of Training, Certification and Watchkeeping. Dit verdrag, dat in 1984 van kracht werd en in 1995 ingrijpend werd herzien (de zogenaamde STCW'95-versie), legt de minimale eisen vast voor opleiding, diplomering en wachtdienst van alle zeevarenden op koopvaardijschepen wereldwijd.
-
1602
VOC-stuurmannen
Op VOC-schepen is de stuurman verantwoordelijk voor navigatie en het bijhouden van de koers, terwijl de kapitein de commerciële leiding heeft.
-
1978
STCW-verdrag aangenomen
De IMO neemt het STCW-verdrag aan: internationale standaarden voor opleiding, diplomering en wachtdienst van zeevarenden.
-
1984
STCW van kracht
Het STCW-verdrag treedt internationaal in werking en geldt voor alle zeevarenden op koopvaardijschepen.
-
1995
STCW'95 herziening
Een grondige herziening van het verdrag (STCW'95) introduceert strengere competentie-eisen en verplichte opleidingsregistratie.
-
2010
Manila-amendementen
De Manila-amendementen verscherpen de STCW-eisen verder, onder meer voor wachtdienst bij vermoeidheidspreventie en nieuwe technologieën.
Eerste, tweede en derde stuurman: wie doet wat?
Op een zeeschip van enige omvang zijn er doorgaans drie stuurmannen, elk met eigen taken en een eigen wacht. Samen met de kapitein zorgen zij voor een ononderbroken dekbezetting.
De eerste stuurman is de hoogste in rang na de kapitein. Hij of zij is verantwoordelijk voor de lading: van stuwplan en stabiliteitsberekeningen tot de praktische uitvoering van het laad- en losproces. Bovendien heeft de eerste stuurman dagelijks toezicht op de dekbemanning en treedt op als vervanger van de kapitein als die uitgevallen is. Aan zee staat de eerste stuurman meestal de 4-tot-8-wacht.
De tweede stuurman is de navigatie-officier bij uitstek. Hij of zij is verantwoordelijk voor de reisvoorbereiding, het corrigeren van zeekaarten en het onderhoud van navigatie-instrumenten. Daarnaast valt de veiligheidsdocumentatie onder zijn beheer: de verplichtingen die voortvloeien uit SOLAS, ISM en ISPS. De tweede stuurman houdt de 12-tot-4-wacht, ook wel de hondenwacht genoemd.
De derde stuurman, de jongste officier in rang, is doorgaans verantwoordelijk voor de reddingmiddelen en brandbestrijdingsapparatuur. De 8-tot-12-wacht is zijn terrein. Tijdens de wacht noteert hij koers, weersomstandigheden en technische gegevens in het scheepsjournaal, en zorgt hij dat het schip op de juiste route blijft.
Wat eist het STCW-verdrag van een stuurman?
Het STCW-verdrag onderscheidt twee niveaus voor dekfuncties: het operationele niveau (derde en tweede stuurman) en het managementniveau (eerste stuurman en kapitein). Voor elk niveau gelden specifieke opleidingseisen, praktijkuren en certificaten.
Een stuurman op operationeel niveau beschikt over een MBO of HBO-diploma maritieme techniek of nautiek, aangevuld met STCW-basis- en specialisatiecertificaten. Denk aan ARPA-radar, GMDSS (Global Maritime Distress and Safety System), brandbestrijding en medische eerste hulp. Het managementniveau vereist aantoonbare zeewaardigheids- en managementcompetenties en minimaal 36 maanden zeetijd als officier.
- Wachtdienst op de brug en bewaken van de koers
- Navigatieplanning en gebruik van ECDIS en radar
- Toezicht op lading, stabiliteit en stuwage (eerste stuurman)
- Onderhoud van zeekaarten en navigatie-instrumenten (tweede stuurman)
- Beheer van reddingmiddelen en brandbestrijdingsapparatuur (derde stuurman)
- Naleving van SOLAS, MARPOL en andere internationale regelgeving
- Leiding over dekbemanning en coördinatie van havenopdrachten
De stuurman in de binnenvaart
In de binnenvaart bestaat de functie van stuurman ook, maar de regels wijken af van de zeescheepvaart. Hier gelden de CCN-certificaten (Certificaat van bekwaamheid voor de communautaire vaart). Een stuurman in de binnenvaart ondersteunt de schipper bij navigatie, bediening van sluizen en bruggen, en het vastmaken van het schip. Op grotere binnenvaartschepen, zoals duwbakken en tankers, is de stuurman een onmisbare schakel in de dagelijkse operatie.
