Elk zeeschip voert een nationale vlag en staat ingeschreven in het scheepsregister van een bepaald land. Maar waarom vaart een schip van een Duits rederijbedrijf soms onder de vlag van Panama, en wat heeft een register eigenlijk te maken met veiligheid en belasting? Die vragen zijn minder ingewikkeld dan ze lijken.
Wat is een scheepsregister?
Een scheepsregister is een officiële databank van een staat, vergelijkbaar met het bevolkingsregister voor mensen. Ieder zeeschip dat een bepaalde minimumomvang heeft, moet ingeschreven staan. Bij inschrijving krijgt het schip een nationaliteit en het recht om de vlag van dat land te voeren. In Nederland beheert het Kadaster het scheepsregister. Zeeschepen die in aanmerking willen komen voor de Nederlandse vlag worden ook beoordeeld door de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT).
Met de registratie ontvangt een schip een IMO-nummer, een unieke identificatiecode van de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) in Londen. Dat nummer blijft een schip zijn hele leven bij, ook als het later in een ander register wordt opgenomen.
Wat is de vlaggenstaat?
De vlaggenstaat is het land waaronder een schip geregistreerd staat en wiens vlag het voert. Volgens artikel 91 van het VN-Zeerechtverdrag mag elke soevereine staat schepen registreren. De vlaggenstaat is verantwoordelijk voor de naleving van internationale verdragen aan boord, de veiligheid van het schip en de arbeidsomstandigheden van de bemanning. In praktijk voert de ILT in Nederland die controle uit via de zogenoemde vlaggenstaatcontrole (Flag State Control).
Gesloten en open registers: wat is het verschil?
Registers zijn globaal in twee soorten te verdelen.
- Gesloten of nationaal register: alleen eigenaren of rederijen met een directe band met het land mogen een schip inschrijven. Nederland, Duitsland en Noorwegen hanteren dit principe.
- Open register: elk schip, ongeacht wie de eigenaar is of waar de rederij gevestigd is, kan zich inschrijven. Panama opende al in 1916 het eerste open register. Liberia volgde in 1948 met hulp van de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Edward Stettinius Jr.
Waarom kiezen rederijen voor een open register?
De voornaamste reden is kostenbesparing. Open registers rekenen lage registratiegelden en een gunstige tonnagebelasting. Bovendien gelden er minder strenge eisen voor de nationaliteit van de bemanning, waardoor rederijen internationaal personeel kunnen inzetten tegen lagere loonkosten. Dit fenomeen staat bekend als 'goedkope vlag' of 'flag of convenience'.
Panama is veruit het grootste register ter wereld: ruim 8.500 schepen varen onder Panamese vlag, goed voor ongeveer 19 procent van het mondiale tonnage. Samen met Liberia vertegenwoordigen beide open registers bijna een derde van de totale wereldvloot.
Is een goedkope vlag gevaarlijk?
Niet automatisch. De kwaliteit van een register hangt af van hoe actief de vlaggenstaat zijn controleverplichtingen nakomt. De Paris MOU, een samenwerkingsverband van Europese havenstaatautoriteiten, houdt bij hoe vaak schepen van een bepaald register worden aangehouden wegens tekortkomingen. Registers die slecht scoren kunnen op een zwarte of grijze lijst belanden, waardoor hun schepen vaker gecontroleerd worden in Europese havens.
Het Nederlandse register: betrouwbaar maar kleiner
Nederland heeft zowel een nationaal register als een internationaal register (voor schepen die overwegend buiten Nederland varen). Het Nederlandse register staat bekend om zijn hoge kwaliteitsnorm en de actieve rol van de ILT. In 2023 droeg het scheepsregister ruim 1,89 miljard euro bij aan de Nederlandse economie, blijkt uit cijfers van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders (KVNR).
Wat staat er in een scheepsregister?
Een inschrijving bevat doorgaans de volgende gegevens.
- Naam en roepnaam van het schip
- IMO-nummer en MMSI-nummer (voor radiocommunicatie)
- Bouwjaar, scheepswerf en land van bouw
- Bruto- en nettotonnage
- Naam en adres van de eigenaar of rederij
- Eventuele hypotheek of scheepshypotheek
De registratie in het Kadaster werkt vergelijkbaar met een onroerend-goedregistratie: een schip kan worden bezwaard met een hypotheek, wat het als onderpand voor financiering bruikbaar maakt. Dat is voor rederijen financieel aantrekkelijk, omdat schepen grote investeringen zijn.
Vlagwisseling: wanneer verandert een schip van register?
Een rederij kan besluiten een schip over te schrijven naar een ander register, bijvoorbeeld als de kosten te hoog worden of als een register op een grijze lijst staat en daardoor de havens in de weg zit. De vlagwisseling vereist een doorhaling in het oude register en een nieuwe inschrijving. Het IMO-nummer blijft onveranderd. Sommige rederijen wisselen regelmatig van vlag afhankelijk van handelsroutes en marktsituaties.
