Veel mensen denken dat de Batavia simpelweg een schip was dat verging en vergeten werd. Dat klopt niet. De Batavia was een van de meest gevreesde schepen uit de VOC-geschiedenis, niet vanwege vijanden op zee, maar vanwege wat er na de schipbreuk op een verlaten rif gebeurde: een georganiseerde massamoord door de eigen opvarenden.
Wat voor schip was de Batavia?
De Batavia was een spiegelretourschip van de VOC, gebouwd tussen 1627 en 1628 op de Peperwerf in Amsterdam. Het schip was circa 53 meter lang, had een laadvermogen van ongeveer 1.200 ton en was uitgerust met 24 kanonnen. Het zeiloppervlak bedroeg 1.100 vierkante meter. Voor die tijd was het een kapitaalschip: duur, snel en ingericht om grote ladingen specerijen, zilver en handelswaar te vervoeren tussen Amsterdam en de Oost. Aan boord bevonden zich 341 mensen, onder wie 303 bemanningsleden en 38 passagiers.
Hoe verging de Batavia?
Op 27 oktober 1628 verliet de Batavia de rede van Texel als onderdeel van een grotere vloot. Al vroeg in de reis botsten de karakters van de drie machtigste mannen aan boord: opperkoopman François Pelsaert, schipper Adriaen Jakobsz en onderkoopman Jeronimus Cornelisz, een failliete apotheker uit Haarlem met radicale denkbeelden. Spanningen liepen hoog op. In de vroege ochtend van 4 juni 1629 liep de Batavia bij volle snelheid op de Morning Reef van de Houtman Abrolhos, een rif voor de kust van wat nu West-Australië is. Pelsaert en Jakobsz verlieten het wrak met een sloep om hulp te halen in Batavia, het huidige Jakarta, ruim 3.300 kilometer verderop.
Wie was Jeronimus Cornelisz en wat deed hij?
Achtergebleven op het rif nam Cornelisz de macht over. Hij verdeelde de overlevenden strategisch over omliggende eilanden en begon een terreurbewind. Zijn doel: een kleine elite in leven houden, de rest elimineren, en het reddingsschip kapen zodra Pelsaert terugkeerde. Tussen juni en september 1629 werden minstens 120 mensen vermoord, onder wie vrouwen en kinderen. Soldaat Wiebbe Hayes wist met een groep trouwe mannen weerstand te bieden en het schip van Pelsaert te bereiken voordat Cornelisz zijn plan kon uitvoeren.
Pelsaert keerde op 17 september 1629 terug. Hij arresteerde Cornelisz en zijn trawanten. Op het rif zelf vond een snelle berechtiging plaats: Cornelisz en zeven anderen werden ter plekke geëxecuteerd. Twee muiters, Wouter Loos en Jan Pelgrom de Bye, werden als eerste Europeanen op Australisch grondgebied achtergelaten, een straf die neerkwam op een doodsvonnis door eenzaamheid.
Wat is er van het wrak bewaard gebleven?
Het wrak van de Batavia werd in 1963 ontdekt door een duiker voor de kust van West-Australië. Delen van de scheepsromp bevinden zich nu in het Western Australian Museum in Fremantle. Daarnaast bouwde Nederland tussen 1985 en 1995 een volledige replica: een project van tien jaar, uitgevoerd door scheepsbouwer Willem Vos samen met meer dan 600 jongeren en vrijwilligers, met traditionele zeventiende-eeuwse technieken. Die replica is te zien in Lelystad, in het Batavialand.
