Rond 1920 veranderde de Nederlandse kustvisserij ingrijpend. Op de scheepswerven langs het Winschoterdiep en in Scheveningen ontstond een nieuw vaartuigtype: de stalen motorkotter. Dat schip groeide uit tot de ruggengraat van de Nederlandse vissersvloot en is dat, sterk gemoderniseerd, tot op de dag van vandaag gebleven.
Wat maakt een schip tot een kotter?
De term kotter heeft twee betekenissen die je niet door elkaar moet halen. In historische zin is een kotter een éénmastijg zeilschip met een scherpe, diepe romp en een uitgebreide tuigage. In de moderne Nederlandse visserij verwijst het woord naar een motorvissersvaartuig met specifieke afmetingen en een maximaal motorvermogen. Beide typen delen een karakteristieke rompvorm: smal, hoog en ontworpen voor ruw water.
De klassieke zeilkotter had een scherpe boeg die het schip snel door de golven sneed, maar ook instabiel maakte in zware zee. Een "nat" schip, noemden vissers het. Om die reden kregen latere exemplaren een brikzeil en een kitstuigage. Na 1900 werd de kotter ook ingezet bij het loodswezen. De snelle, wendbare romp bleek uitstekend geschikt voor het snel bijleggen van grote schepen in open zee.
Types kotters in de huidige vloot
De moderne Nederlandse vloot kent drie hoofdcategorieën. De Eurokotter is de kleinste variant: niet langer dan 23,99 meter en met een motorvermogen van maximaal 300 pk (221 kW). Hij is speciaal ontworpen voor kustvisserij dicht bij de Nederlandse kust. Daarboven zit de middenkotter, en aan de bovenkant van het spectrum de boomkorkotter.
- Eurokotter: max. 23,99 meter, max. 300 pk, kustvisserij
- Middenkotter: 24 tot 29,99 meter, voor de grotere kustwateren
- Boomkorkotter: 30 tot 45,99 meter, max. 2.000 pk, diepzeevisserij
- Spanvisser: werkt in paren (twee kotters trekken samen één groot net)
De boomkorkotter domineert de vloot. Met een gemiddelde lengte van 40 meter en een gemiddelde leeftijd van 27 jaar zijn het relatief oude schepen. Dat zegt iets over de economische druk op de sector: nieuwbouw is duur en de vangstrechten staan onder druk. Sinds 2008 mag geen enkel schip in de vloot een motorvermogen van meer dan 2.000 pk hebben. Vroeger reden kotters op 4.000 pk, maar die waren funest voor de visbestanden.
Boomkorvisserij: omstreden maar wijdverbreid
Het meest gebruikte vistuig van de Nederlandse kottervloot is de boomkor. Hierbij worden twee netten uitgehangen aan een stalen boom, één aan elke kant van het schip. Wekkerkettingen slepen over de zeebodem en jagen schol, tong en andere platvis het net in. Effectief. Maar ook omstreden, omdat de bodem bij elke sleep wordt verstoord.
Als reactie op de kritiek zijn steeds meer kottervisssers overgestapt op pulsvisserij (elektrische prikkels in plaats van kettingen) en flyshootvissen. In 2024 daalde de totale inzet van de Nederlandse kottersector naar 23 miljoen pk-dagen, het laagste niveau in decennia. Strengere Europese quota en hoge brandstofkosten zetten de vloot verder onder druk.
Hoe herken je een kotter op het water?
Een werkende kotter is makkelijk te herkennen. De visbomen steken ver uit aan weerszijden van het schip. Achterop staat een hoge viskooi of verwerkingsruimte. Op de brug zit alle moderne navigatieapparatuur: radar, echolood, GPS-plotter. De romp is stalen gebouwd, veelal zwart of donkerblauw geverfd, met oranje of gele bovenbouw.
De registratieletters vertellen je de thuishaven. SCH staat voor Scheveningen, TX voor Texel, GO voor Goedereede. Een kotter geregistreerd als UK-201 komt uit IJmuiden (Umuiden, naar de oude spelling). De letters zijn wettelijk verplicht en moeten goed leesbaar zijn.
Van Scheveningen tot Urk: de kottercentra
Urk geldt als de kotterstad van Nederland. Op dit voormalige eiland in de Flevopolder zijn tientallen vissersondernemingen gevestigd, en een groot deel van de nationale vloot vaart onder de registratie UK. Andere grote kottercentra zijn Scheveningen, IJmuiden, Harlingen en Vlissingen.
Elk centrum heeft zijn eigen specialisatie. IJmuiden staat bekend om de haringvisserij. Scheveningen is traditioneel de basis voor de platvisvisserij op de Noordzee. In Harlingen varen kleinere Eurokotters die de Waddenzee bevissen op garnalen. Die garnalenvisserij gebruikt sleepnetten net boven de bodem, een andere techniek dan de boomkor.
