Hoe weet een koopvaardijschip op de Noordzee precies waar al die andere schepen zich bevinden, ook als de radar niets ziet door regen of mist? Het antwoord is AIS, het Automatic Identification System. Sinds 2003 verplicht voor de grote zeevaart, en sindsdien uitgegroeid tot een van de meest gebruikte veiligheidssystemen ter zee.
Wat verzendt een AIS-transponder?
Een AIS-transponder is een combinatie van een GPS-ontvanger, een VHF-zender en een kleine computer. Het toestel berekent continu de eigen positie en stuurt die informatie automatisch uit via de VHF-frequenties 161,975 MHz en 162,025 MHz. Geen actieve bediening nodig; het systeem werkt volledig autonoom.
Elke uitzending bevat een vast pakket gegevens: de scheepsnaam, het MMSI-nummer (Maritime Mobile Service Identity), de roepnaam, het scheepstype, de lengte en breedte van het vaartuig, de huidige positie in WGS-84-coördinaten, de koers over de grond (COG), de snelheid over de grond (SOG) en de vaarroute. Sommige berichten bevatten ook de diepgang en de bestemming.
Klasse A versus klasse B: wat is het verschil?
Er zijn twee hoofdtypen transponders. Klasse A is de zware uitvoering voor beroepsschepen die onder de SOLAS-regelgeving vallen: vrachtschepen groter dan 300 BT op internationale reizen en passagiersschepen. Een klasse A-transponder zendt bij snelheden boven 23 knoop elke 2 seconden een positiebericht uit. Bij langzamer varen loopt het interval op tot maximaal 3 minuten wanneer het schip ten anker ligt.
Klasse B is compacter en goedkoper, bedoeld voor kleinere vaartuigen en de recreatievaart. Het maximale zendvermogen is lager (2 watt tegenover 12,5 watt bij klasse A) en de update-intervallen zijn ruimer: elke 30 seconden bij snelheden boven 2 knoop, en elke 3 minuten wanneer het schip stil ligt. Klasse B-transponders kunnen bovendien geen zendslot reserveren, wat ze minder betrouwbaar maakt in drukke wateren.
TDMA: hoe voorkom je botsingen op de radiofrequentie?
AIS maakt gebruik van TDMA (Time Division Multiple Access). De beschikbare zendtijd op de twee VHF-kanalen wordt verdeeld in 2.250 slots per minuut per kanaal. Elk schip neemt dynamisch een slot in gebruik en kondigt het volgende slot bij voorbaat aan. Zo kunnen theoretisch 4.500 schepen tegelijk actief zijn zonder elkaars signaal te verstoren. In drukke havens als Rotterdam of Antwerpen zijn er momenteel op piekmomenten honderden AIS-signalen tegelijk in de lucht.
Hoe ontvangt en toont een schip de AIS-data?
Elk schip met AIS ontvangt automatisch de berichten van omringende vaartuigen binnen het radiobereik, doorgaans 20 tot 40 zeemijl op zee, meer met een hoog geplaatste antenne. De data worden vervolgens op de elektronische zeekaart (ECDIS) of een aparte plotter geprojecteerd als symbolen met naam, koers en snelheid. Moderne systemen berekenen er ook CPA (Closest Point of Approach) en TCPA (Time to CPA) uit, zodat de brug een aanvaringsrisico vroegtijdig signaleert.
Walstations van Rijkswaterstaat en Kustwacht Nederland verzamelen alle AIS-berichten langs de Nederlandse kust en sturen die door naar het Vessel Traffic Service-centrum. Zo heeft de verkeersleiding een volledig beeld van de scheepsbewegingen in bijvoorbeeld de Westerschelde of de Rotterdamse havenmond, ook van schepen die buiten het radargebied vallen. De Digitale Noordzee bundelt een groot deel van die data voor wetenschappelijk en beleidsmatig onderzoek.
Beperkingen en veiligheidsrisico's
AIS is geen radar en vervangt die ook niet. Kleine objecten zoals drijfhout, zeilboten zonder transponder of vissers zonder AIS-plicht zijn onzichtbaar. Bovendien is het systeem kwetsbaar voor spoofing, waarbij valse positieberichten worden uitgezonden om schepen op een verkeerd spoor te zetten. In de Zwarte Zee zijn dergelijke incidenten gedocumenteerd waarbij AIS-signalen willekeurig werden vervalst.
Daarnaast kunnen transponders uitvallen of handmatig worden uitgeschakeld, wat in principe verboden is maar in de praktijk toch voorkomt bij schepen die liever onopgemerkt blijven. Kustwachten combineren AIS dan ook altijd met radar en satellietbeelden voor een compleet beeld.
AIS en de binnenvaart
Binnenvaartschepen gebruiken een eigen variant, aangeduid als inland AIS. Die werkt op dezelfde VHF-kanalen maar bevat aanvullende berichten over laadstatus, gevaarlijke stoffen aan boord en de status van bruggen en sluizen. Sinds 1 januari 2016 geldt in Nederland een AIS-verplichting voor beroepsvaart op de hoofdvaarwegen en voor recreatievaart boven 20 meter. Kleinere beroepsvaartuigen met eigen aandrijving vallen er sindsdien ook onder.
